Ostatki, zwane też zapustami lub kusakami, to  barwne i radosne pożegnanie karnawału, przypadające na ostatnie dni przed Środą Popielcową. W Łódzkiem przed laty miały wyraźnie ludowy charakter. Ze względu na dużą popularność te zwyczaje nadal są kultywowane, choć nie tak hucznie, jak kiedyś.

[POSŁUCHAJ] Wypowiedź Michała Świercza, etnograf z Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi

Ostatki to zgodnie z nazwą ostatnie dni karnawału, czasu zabawy, tańca, picia, jedzenia. Na wsi przez lata ten czas był ściśle związany z tzw. przebierańcami – obrzęd chodzenia po wsi, od domu do domu barwnej i głośnej grupy był związany z zapewnieniem gospodarzom dobrobytu i urodzaju w nowym roku.

Miś, diabeł i Cyganka

W orszaku najczęściej były te same postacie, a każda miała swoją rolę: Dziad obcałowywał panny, Cyganka wróżyła, Baba próbowała coś ukraść, Żyd zabierał to, co Baba ukradła, a Miś rozrabiał. Postacie niedźwiedzia czy bociana w wierzeniach ludowych symbolizowały siły witalne, płodność oraz odradzającą się przyrodę. Diabeł czy śmierć przypominały o granicy między czasem zabawy a okresem postnej powagi. Osoba odgrywająca postać misia, była owijana grochowinami, które chroniły przed uderzeniami poganiacza.  Z czasem wśród przebierańców pojawiały się też inne postacie m.in. doktor. 

Nie tylko przebierańcy

Karnawał od lat to przede wszystkim huczna zabawa. Na wsiach w Łódzkiem np. w powiecie sieradzkim, świętowano go na różne sposoby m.in. podczas popularnego babskiego combra, czyli „babskiej” imprezy, w trakcie której młoda mężatka musiała się wkupić w łaski starszych gospodyń. Dla ciągle niezamężnych panien był tzw. Podkoziołek – zabawa w  ostatkowy wtorek, podczas której panny musiały odkupić swoją winę, za to, że nie wyszły jeszcze za mąż. Centralnym punktem była figurka Koziołka (chłopca), w której cebule symbolizowały płodność. Był też talerz (położony  pod Koziołkiem), na który panny wrzucały pieniądze.

Święci ostatnich dni karnawału

Końcówka karnawału w tradycji ludowej to również kilka ważnych świąt katolickich. 

Jednym z najważniejszych jest 2 lutego, Dzień Ofiarowania Pańskiego, znany jako święto Matki Boskiej Gromnicznej.

–  Tego dnia święcono świece, które mają szczególną właściwość sakrum, a tym samym wierzono, że mają moc zabezpieczającą i wspomagającą. To dlatego podczas burzy umieszczało się je np. w oknach, żeby chronić dom od pożaru. Zapalało się tą gromnicę np. przy osobach konających.  W przeszłości dymem z gromnic określono znaki krzyża na drzwiach, piecu, oknach czy też belkach stropowych domu, chroniąc w ten sposób domostwo przed nieszczęściem – mówi Michał Świercz, etnograf z Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi.

Po dziś dzień właśnie 2 lutego rozbiera się choinki.

W okresie zapustów ważny jest też dzień świętego Błażeja przypadający na 3 lutego. Św. Błażej zginął męczeńską śmiercią, wcześniej torturowany. W kulturze ludowej przyjęło się,   jest patronem chorych, cierpiących na ból gardła.

–  W przeszłości tego dnia, czyli 3 lutego, w kościołach święcono świece, tzw. Błażejki. Jest też również taka legenda, która opowiada, że biskup Błażej, prowadzony po schwytaniu już przez żołnierzy, zatrzymał się na chwilę przy chłopcu, który zadławił się ością z ryby i dusił się. Biskup dotknął szyi chłopca, czyniąc znak krzyża, a młody człowiek odzyskał zdrowie – opowiada Michał Świercz.

W zapustowym kalendarzu świętem jest też 5 lutego, czyli dzień świętej Agaty. To pochodząca z Sycylii męczennica, która została bardzo brutalnie okaleczona, a potem zabita, za to, że odrzuciła zaloty prefekta miasta.

– W przyszłości, właśnie w dniu świętej Agaty, święcono w kościołach sól, chleb, wodę, cukier, czy też owies. Wierni byli przekonani, wierzyli wręcz w to, że uchroni ich to przed pożarem po wodzie – mówi Michał Świercz.

Źródło: Urząd Marszałkowski Województwa Łódzkiego