Choinka to nie tylko symbol Bożego Narodzenia, ale też tysiącletnia historia pełna tradycji, wierzeń i kreatywności ludowej. Od starożytnych zwyczajów po regionalne ozdoby i literackie inspiracje.

Choinka, dziś jeden z najbardziej rozpoznawalnych symboli Bożego Narodzenia, posiada historię sięgającą tysiącleci. Choć współcześnie kojarzona jest przede wszystkim z obchodami chrześcijańskimi, jej korzenie sięgają czasów znacznie wcześniejszych i splatają tradycje pogańskie, ludowe oraz świeckie. Zielone gałęzie i drzewa od zawsze symbolizowały życie, odrodzenie i ochronę, zwłaszcza w okresie zimowego przesilenia, kiedy przyroda „zasypiała”. W starożytnym Egipcie wieszano palmy jako znak odradzającego się życia, a Rzymianie podczas Saturnalii dekorowali domy wiecznie zielonymi gałązkami, wierząc, że strzegą one domostwa przed złymi duchami. Podobne praktyki spotykano w kulturach germańskich, gdzie drzewa i krzewy stanowiły ochronę przed chorobami i złymi mocami w najzimniejszym okresie roku.

W średniowiecznych Niemczech pojawiły się tzw. „drzewka rajskie”, zdobione jabłkami, orzechami, papierowymi ozdobami, a czasem figurkami ilustrującymi sceny biblijne. Początkowo stawiano je głównie w domach zamożnych mieszczan lub w ratuszach, co świadczy, że zwyczaj miał charakter bardziej świecki niż religijny. Z czasem jednak praktyka ta zyskała popularność wśród szerszych warstw społeczeństwa, stając się istotnym elementem niemieckich obchodów Bożego Narodzenia.

Rozprzestrzenienie choinki poza Niemcy nastąpiło w XVIII i XIX wieku. W Anglii zwyczaj zyskał popularność dzięki królowej Wiktorii i księciu Albertowi, którzy w 1848 roku zostali sportretowani przy choince w Windsorze, co przyczyniło się do jego powszechnego upowszechnienia. W Stanach Zjednoczonych choinki sprowadzili niemieccy imigranci w XVIII wieku, ale powszechnie tradycja ta zakorzeniła się dopiero w XIX wieku.

W Polsce pierwsze choinki pojawiły się w domach magnatów w XVIII wieku, stopniowo przenikając do domów mieszczańskich i wiejskich. Na wsiach często wieszano gałązki jodły, świerku lub sosny w oknach, nad stołem wigilijnym lub w izbie, co miało chronić dom i domowników przed złymi mocami oraz symbolizować życie i odrodzenie. Popularne były również własnoręcznie wykonywane ozdoby: papierowe łańcuchy, gwiazdki z opłatka, jabłka, orzechy i pierniki. Jabłka przypominały o grzechu pierworodnym, orzechy symbolizowały dobrobyt, a pierniki – słodycz i pomyślność w nadchodzącym roku. Na choinkach umieszczano także drobne prezenty dla dzieci, jak słodycze, figurki zwierząt czy owoce, podobnie jak w niemieckim zwyczaju „Geschenke am Baum”. W XIX wieku w polskich domach pojawiły się także szklane bombki sprowadzane z niemieckiego Lauscha, które z czasem stały się obowiązkowym elementem dekoracji.

Różnorodność regionalna w Polsce

Zwyczaj ubierania choinki przyjmował różne formy w zależności od regionu, co odzwierciedlało lokalne tradycje i wierzenia ludowe. Na Podhalu, w Małopolsce i na Śląsku często wykorzystywano ozdoby wykonane z bibuły, słomy, kłosów zbóż, a także miniaturowe lalki i figurki zwierząt gospodarskich, które symbolizowały urodzaj i dobrobyt w nadchodzącym roku. W niektórych wsiach wieszano także ręcznie robione aniołki czy gwiazdy z papieru, które miały chronić dom przed złymi duchami. W Wielkopolsce i na Kujawach popularne były papierowe łańcuchy i ozdoby z opłatków, a w regionach nadmorskich – dekoracje z suszonych roślin i owoców. Różnorodność ta pokazuje, że choinka była nie tylko miejscem świątecznej dekoracji, ale także nośnikiem lokalnej tożsamości, kreatywności i praktycznych wierzeń ludowych.

Choinka kryje w sobie bogactwo symboliki. Światełka, pierwotnie świeczki, symbolizowały światło Chrystusa i nadzieję w mroźnym, zimowym okresie. Ozdoby, takie jak jabłka, orzechy czy papierowe dekoracje, niosły głębsze znaczenie, wyrażały ludzką kreatywność, pobożność i pragnienie pomyślności. Gwiazda na czubku drzewka, dzisiaj symbol Gwiazdy Betlejemskiej, pierwotnie mogła oznaczać niebo i boską opiekę nad domem.

Niektóre zwyczaje związane z choinką dziś są już prawie zapomniane. W Niemczech dekorowano drzewka piernikami i ciastem, które następnie spożywano podczas świąt. W XIX-wiecznej Anglii istniały choinki „edukacyjne”, z literami, cyframi i symbolami uczącymi dzieci podstaw alfabetu i liczenia. W XX wieku w Stanach Zjednoczonych zaczęto wprowadzać sztuczne choinki z drutu, plastiku i aluminium, aby chronić lasy przed nadmierną wycinką.

Niektóre regionalne zwyczaje są wyjątkowo fascynujące. W Niemczech wieszano na choinkach miniaturowe narzędzia rolnicze lub instrumenty muzyczne, które symbolizowały pomyślność i rozwój dzieci w nadchodzącym roku. W XIX-wiecznej Francji zdobiono je tzw. „królami piernika”, małymi figurkami królów, rycerzy i postaci biblijnych, łącząc element edukacyjny z symboliką.

Choinka w sztuce i literaturze

Choinka szybko stała się także inspiracją artystyczną i literacką. W XIX-wiecznych Niemczech i Polsce powstawały kolorowe pocztówki świąteczne przedstawiające bogato udekorowane drzewka, które później przyjmowały się w domach na całym kontynencie. W literaturze dziecięcej choinka często była tłem opowieści, symbolizując ciepło rodzinnego domu, radość i magię świąt, a w poezji pojawiała się jako metafora odrodzenia i nadziei.

W malarstwie, zwłaszcza w grafice niemieckiej z XIX wieku, choinki przedstawiano z niezwykłą dbałością o szczegóły, uwieczniając zarówno dekoracje, jak i rodzinne rytuały przy drzewku. Takie przedstawienia utrwalały obraz choinki jako nieodłącznego elementu świątecznej kultury i sztuki, łącząc jej symbolikę religijną, świecką i estetyczną.

Źródło: Urząd Marszałkowski Województwa Łódzkiego